“ÖRTÜLÜ REKLAM YASAĞI” NEDİR?
Reklam; belirli mal veya hizmetin tanıtımını yaparak kişilerin alım tercihini etkileme amacıyla yapılmaktadır. Fakat bu uygulama mevzuatta bulunan hükümlere uygun olarak gerçekleştirilmelidir. Bu konuyla ilgili olarak Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda (TKHK) yasaklanmış olan önemli bir uygulama “örtülü reklam”dır.
6502 sayılı TKHK kapsamında düzenlenen “örtülü reklam yasağı”, Kanunun ”Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar” başlıklı 6.kısmında, “Ticari reklam” başlıklı 61.maddesinde düzenlenme alanı bulmuştur.
Ticari reklam
MADDE 61- (1) Ticari reklam, ticaret, iş, zanaat veya bir meslekle bağlantılı olarak; bir mal veya hizmetin satışını ya da kiralanmasını sağlamak, hedef kitleyi oluşturanları bilgilendirmek veya ikna etmek amacıyla reklam verenler tarafından herhangi bir mecrada yazılı, görsel, işitsel ve benzeri yollarla gerçekleştirilen pazarlama iletişimi niteliğindeki duyurulardır.
(2) Ticari reklamların Reklam Kurulunca belirlenen ilkelere, genel ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına uygun, doğru ve dürüst olmaları esastır.
(3) Tüketiciyi aldatıcı veya onun tecrübe ve bilgi noksanlıklarını istismar edici, can ve mal güvenliğini tehlikeye düşürücü, şiddet hareketlerini ve suç işlemeyi özendirici, kamu sağlığını bozucu, hastaları, yaşlıları, çocukları ve engellileri istismar edici ticari reklam yapılamaz.
(4) Reklam olduğu açıkça belirtilmeksizin yazı, haber, yayın ve programlarda, mal veya hizmetlere ilişkin isim, marka, logo veya diğer ayırt edici şekil veya ifadelerle ticari unvan veya işletme adlarının reklam yapmak amacıyla yer alması ve tanıtıcı mahiyette sunulması örtülü reklam olarak kabul edilir. Her türlü iletişim aracında sesli, yazılı ve görsel olarak örtülü reklam yapılması yasaktır.
Örtülü reklam, mal veya hizmetlerin reklam amacıyla tanıtılması fakat bu tanıtımın açıkça reklam olarak belirtilmemesi durumunda meydana gelmektedir. İlgili madde hükmünde de açıklandığı üzere, eylemin iki temel unsuru bulunmaktadır. Bunlar; reklam amacıyla mal veya hizmete ilişkin belirli özelliklerin içerikte yer alması ve tanıtım amacı güdülmesidir. Bu iki özelliğin bir arada bulunması halinde, örtülü reklam yasağının ihlal edildiği söylenebilir. Bu hususların belirlenmesinde, her olay için kendi somut şartlarında araştırma yapılması gerekmektedir.
ÖRTÜLÜ REKLAM YASAĞININ AMACI NEDİR?
Örtülü reklam uygulaması ilgili kanunda yasaklanarak ticari reklam yapma esnasında uyulması gereken ilkelerden biri haline gelmiştir. Amaç; tüketicinin reklam yapıldığını bilerek yayını, tanıtımı izlemesi veya haberi okuması, bu şekilde tercihlerini bilinçli olarak verip yanıltılmasının önüne geçilmesidir.
ÖRTÜLÜ REKLAMIN ÖLÇÜTLERİ NELERDİR?
Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliğinin 23.maddesi, örtülü reklamın var olup olmadığının değerlendirilmesinde kullanılacak ölçütleri belirlemiştir.
MADDE 23 – (1) Mal veya hizmetlere ilişkin isim, marka, logo veya diğer ayırt edici şekil veya ifadelerle ticaret unvanı veya işletme adları ile bunları temsil eden kurum ve kişiye ilişkin bilgi ve görüntülerin yer aldığı yazı, haber, yayın ve programların örtülü reklam açısından değerlendirilmesinde;
a) İsim, marka, logo veya diğer ayırt edici şekil veya ifadelerle ticaret unvanı veya işletme adları ile bunları temsil eden kurum ve kişiye ilişkin bilgi ve görüntülerin, içinde yer aldıkları yazı, haber, yayın veya programların formatı ile konu, içerik, sunum, konumlandırma ve süre açısından uyumlu, abartısız ve orantılı olması,
b) Haber verme, yayma ve bilgi alma hakkı çerçevesinde yayınlanan yazı, haber, yayın veya programların; tüketicilerin aydınlanma ve bilgilenme ihtiyacını karşılaması,
c) Tüketici tercihlerini bilinçli olarak yönlendirebilecek şekilde mal veya hizmetlere yönelik özel tanıtıcı atıflar yapılarak mal veya hizmetlerin kiralanmasının veya satın alınmasının teşvik edilmemesi,
koşulları dikkate alınır.
İlk koşul, orantılılıktır. Somut olay nezdinde, madde hükmünde yazılı “isim, marka, logo veya diğer ayırt edici şekil veya ifadelerle ticaret unvanı veya işletme adları ile bunları temsil eden kurum ve kişiye ilişkin bilgi ve görüntüler” gibi özelliklerin yayın esnasında süre, içerik vb. hususlar yönünden orantılı ve abartısız olması gerekmektedir. İkinci koşul, reklam yapma amacının bulunmasıdır. Bir diğer şart ise tüketicinin tercihlerinin yönlendirilmiş olmasıdır. İşbu şartların birlikte bulunması halinde, somut olayda örtülü reklamın varlığından söz edilebilir.
SOSYAL MEDYA PAYLAŞIMLARINDA REKLAM YAPILDIĞININ BELİRTİLMESİ ZORUNLU MUDUR, HANGİ ŞARTLAR ALTINDA YAPILAN REKLAMLAR ÖRTÜLÜ REKLAM YASAĞINI İHLAL ETMEZ?
Sosyal medya günümüz dünyasında geri dönüşü mümkün olmayan bir şekilde gelişim ve büyüme gösterdi. Bu hızlı büyüme esnasında, hukuk düzeni de bu değişime ayak uydurabilmek ve hukuksal boşlukları doldurabilmek adına yeni düzenleme yollarına gitmektedir.
Mevzuatta “sosyal medya etkileyicileri” olarak nitelenen, günlük kullanım tabirleriyle influencerlar, fenomenler ve diğer içerik üreticileri birçok markanın mal ve hizmetleri hakkında tanıtım yapmaktadır. İşbu tanıtım ve reklamların hukuki temelini netleştirmek adına Reklam Kurulu, 04.05.2021 tarihli ve 309 sayılı toplantısında 2021/2 numaralı ilke kararı olarak kabul edilen “Sosyal Medya Etkileyicileri Tarafından Yapılan Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Hakkında Kılavuz”u yayınlamıştır.
İlgili kılavuz incelendiğinde; her tür reklamda olduğu gibi, sosyal medya etkileyicileri aracılığıyla yapılan reklamların da açık, anlaşılır şekilde ifade edilmesi ve ayırt edilebilir olmasının zorunlu olduğu kılavuzun temel ilkeleri arasında yer almaktadır. Bu ilkenin örtülü reklam yasağına işaret ettiği açıktır.
Reklam verenden maddi kazanç, ücretsiz ya da indirimli mal veya hizmet gibi faydaların sağlandığı paylaşımlarda; sosyal medya etkileyicisi tarafından bu durumun belirtilmesi gerekmektedir. Kılavuzda her sosyal medya mecrası için ayrı ayrı hangi etiketlerin, kelime veya cümlelerin kullanılacağı ve bu kullanımın şartları belirtilmiştir.
Youtube vb. video paylaşım mecralarında yapılan reklamlar için Kılavuz’un 7.maddesi yol gösterici niteliktedir.
MADDE 7 – (1) YouTube ve Instagram TV gibi video paylaşım mecralarında yapılan reklamlar ile canlı yayın niteliğinde olan paylaşımlarda, video içinde sürekli olarak veya videonun başlığında ya da açıklama kısmında veya ilgili reklamın geçeceği bölümün başında tüketicileri “daha fazla oku” gibi bir alanı tıklamak zorunda bırakmadan yazılı ve sözlü olarak aşağıda belirtilen açıklamalardan en az birine yer verilir:
“Bu video [reklam veren] reklamlarını içermektedir.”
“Bu video, [reklam veren] ile ücretli işbirliğini içermektedir.”
“[Reklam veren]’in destekleri ile.”
“Bu ürünleri [reklam verenden] hediye olarak aldım.”
“Ürünleri bana gönderdiği için [reklam verene] teşekkürler.”
Kılavuz’da yer alan ve ilgili kanun olan Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun hükümlerine uyulmadan düzenlenip yayınlanan içerikler için hem reklam veren hem de sosyal medya etkileyicisinin sorumluluğu bulunmaktadır.
Mevzuata uygun olmayan reklamın veya ticari uygulamanın daha sonra düzeltilmesi veya telafi edilmesinin, reklam verenin veya ticari uygulamada bulunanın tespit edilen aykırılığa ilişkin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını belirtmekte de fayda bulunmaktadır.
İlgili Kılavuz’a erişim için, https://tuketici.ticaret.gov.tr/duyurular/sosyal-medya-etkileyicileri-tarafindan-yapilan-ticari-reklam-ve-haksiz-ticari-uyg linkini ziyaret edebilirsiniz.
ÖRTÜLÜ REKLAMIN TESPİTİNİ YAPAN KURUMLAR NELERDİR?
İdari denetim radyo ve televizyon yayınları için öncelikle RTÜK tarafından yapılmaktadır. Ticari iletişim tanımı içerisinde yer alan reklamlar, bu kapsamdadır.* Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunda örtülü reklama eş değer tanım gizli ticarî iletişime aittir. İlgili terim Kanunun tanımlar kısmında “medya hizmet sağlayıcı tarafından reklam yapmak maksadıyla veya kamuyu yönlendirebilecek şekilde; mal veya hizmet üreticisinin faaliyetinin, ticarî markasının, adının, hizmetinin ve ürününün reklam kuşakları dışında ve reklam yapıldığına ilişkin açıklayıcı bir ses veya görüntü bulunmaksızın programlarda sözcükler veya resimler ile tanıtılması” şeklinde ifade edilmiştir.
Ticari reklam ve haksız ticari uygulamalara karşı tüketiciyi korumaya yönelik düzenleme ve denetim yapma yetkisine sahip olan Reklam Kurulu; kuruluşu, işleyişi ve yaptırımları ile ilgili bilgilerin yer aldığı TKHK’nin 63.maddesinde düzenlenmiştir. Kurula başta tüketiciler olmak üzere, kurum ve kuruluşlarla rakip firmalar başvuruda bulunabileceği gibi kurulun kendiliğinden (re’sen) inceleme başlatılabilir. Başvuruların yazılı, elektronik ortamda veya e-devlet üzerinden online yapılabilmesi mümkündür.**
REKLAM KURULUNUN ÖRTÜLÜ REKLAM YASAĞINI İHLAL EDEN EYLEMLERE KARŞI VEREBİLECEĞİ YAPTIRIMLAR NELERDİR?
Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda yer alan örtülü reklam yasağına ilişkin yaptırımlar, aynı Kanunun “Yaptırım hükümleri” başlıklı 77.maddesinin 12.fıkrasında düzenlenmiştir.
(12) Bu Kanunun 61 inci maddesinde belirtilen yükümlülüklere aykırı hareket eden reklam verenler, reklam ajansları ve mecra kuruluşları hakkında durdurma veya aynı yöntemle düzeltme veya idari para cezası ve gerekli görülen hâllerde de üç aya kadar tedbiren durdurma cezası uygulanır. Reklam Kurulu, ihlalin niteliğine göre bu fıkradaki yaptırım kararlarını birlikte veya ayrı ayrı verebilir.
c) Süreli yayınlar aracılığıyla gerçekleşmiş ise (a) ve (b) bentlerinde belirtilen cezaların yarısı,
ç) Yerel düzeyde veya uydu üzerinden yayın yapan radyo kanalı aracılığı ile gerçekleşmiş ise altmış bin Türk Lirasından altı yüz bin Türk Lirasına kadar,
d) Ülke genelinde yayın yapan radyo kanalı aracılığı ile gerçekleşmiş ise altı yüz bin Türk Lirasından altı milyon Türk Lirasına kadar,
e) Uydu üzerinden yayın yapan televizyon kanalı veya internet aracılığı ile gerçekleşmiş ise altı yüz bin Türk Lirasından altı milyon Türk Lirasına kadar,
f) Kısa mesaj aracılığı ile gerçekleşmiş ise iki yüz seksen bin Türk Lirasından iki milyon sekiz yüz bin Türk Lirasına kadar,
g) Diğer mecralar aracılığı ile gerçekleşmiş ise altmış bin Türk Lirasından altı yüz bin Türk Lirasına kadar, idari para cezası verilir.
Kanun maddesinin açık hükmü gereğince; Reklam Kurulunun örtülü reklam yasağı için uygulayabileceği yaptırımlar sayılmıştır. Bunlar; durdurma, düzeltme, idari para cezası ve tedbiren verilebilecek olan 3 aya kadar durdurma cezasıdır.
Reklam Kurulu, ilgili fıkrada alt ve üst sınırları belirtilen idari para cezalarını uygularken aykırılığın haksızlık içeriği, aykırılık dolayısıyla elde edilen menfaatin veya neden olunan zararın büyüklüğü ile aykırılığı gerçekleştirenin kusuru ve ekonomik durumu gibi hususları dikkate almaktadır.
Aykırılığın internet ortamı üzerinden gerçekleşmesi hâlinde Reklam Kurulu; içeriğin çıkarılması için ilgili internet sayfasındaki iletişim araçları, alan adı, IP adresi ve benzeri kaynaklarla elde edilen bilgiler üzerinden, elektronik olarak iletişim kurulabilecek araçlar ile bildirimde bulunulmasına, bu bildirime rağmen yirmi dört saat içinde içeriğin çıkarılmaması hâlinde erişimin engellenmesine karar verebilir.
REKLAM KURULUNUN VERMİŞ OLDUĞU KARARA KARŞI BAŞVURULABİLECEK HUKUKİ ÇARELER NELERDİR?
TKHK’nun 78.maddesinde belirtildiği üzere, ilgili Kanun hükümlerince verilen idari yaptırım kararlarına karşı idari yargıya başvuru yolu açıktır. İdare mahkemesinde dava, işlemin tebliğini izleyen günden itibaren otuz gün içinde açılır. İdare mahkemesinde iptal davası açılmış olması, kararın yerine getirilmesini durdurmamaktadır. Bu Kanuna göre verilen idari para cezalarının ise tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenmesi zorunludur.
ÖRTÜLÜ REKLAM YASAĞI HAKKINDA REKLAM KURULUNUN VERMİŞ OLDUĞU BAZI KARARLAR
Dosya No: 2023/961
“yelizketencii” isimli Instagram hesabından yapılan; 23.10.2023 tarihli hikaye paylaşımında; “%20 indirim kuponumuz var Allığımız arama cola pop” şeklinde Trendyol bağlantısına yer verildiği, benzer şeklinde ana sayfada link başlıklı klasörlerde sabitlenmiş hikayelerde yapılan paylaşımlarda “Kitaplarımızın linkini bırakıyorum.”, Bu toparlayıcıları baya araştırdım, çok güzel modelleri de varmış. Düzenleyici raflar”, “Kanadımız @pikabu.tr Allahım kuzularımız aşırı tatlış Patikler” şeklinde ifadelerle “Trendyol” ve “Hepsiburada” bağlantılarına yönlendirildiği, 24.10.2023 tarihli görünümünde halen yayında olan “Doktor Öneri” başlıklı ana sayfada sabitlenmiş ve bir başka hikaye serisinde; “Göz doktorumuz Orkun Müftüoğlu Amerikan Hastanesi. Doktorların çocuklara yaklaşımı çok önemli. Bade hangi kategoride doktorsa gitsek korkudan ziyade meraklı ve herşeyi incelemeye başlıyor. Bu aslında doktorun yaklaşımından kaynaklanıyor. Hiç üşenmeden kullanacağı tüm materyalleri anlatıyorlar. Orkun Müftüoğlu’nu size önerebilirim gerçekten çok tatlış bir doktor kendisi” şeklinde ifadelere, muayene görüntülerine, doktor ismine yer verildiği tespit edilmiştir.
Değerlendirme/Karar: Yapılan incelemeler sonucunda, “yelizketencii” isimli Instagram hesabından yapılan hikaye paylaşımlarında “Trendyol” ve “Hepsiburada” bağlantılarına yönlendirildiği, ancak söz konusu paylaşımlarda reklam olduğuna ilişkin herhangi bir “işbirliği, ortaklık” etiketine yer verilmediği, bu suretle yönlendirme yapmak suretiyle anılan markaların örtülü reklamının yapıldığı, Ayrıca, “Doktor Öneri” başlıklı hikaye serisinde muayene görüntülerine, doktor ismine ve övücü ifadelere yer verilmek suretiyle “Orkun MÜFTÜOĞLU” isimli doktorun örtülü reklamının yapıldığı değerlendirilmiş olup, Dolayısıyla inceleme konusu paylaşımların; – Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nin 6/1, 6/3, 6/4, 7/1,7/2, 7/3, 7/4, 7/5, 22/1, 22/2, 23/1-a, 23/1-b, 23/1-c ve 32 nci maddeleri, – 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 61 inci maddesi, hükümlerine aykırı olduğuna, Buna göre, mecra kuruluşu Yeliz KETENCİ AKKOYUN hakkında, 6502 sayılı Kanun’un 63 üncü ve 77/12 nci maddeleri uyarınca 347.128-TL (Üçyüzkırkyedibinyüzyirmisekiz Türk Lirası) idari para ve anılan reklamları durdurma cezaları verilmesine karar verilmiştir.
Dosya No: 2023/997
Firmaya ait televizyon kanalında yayınlanan “Gülseren Budayıcıoğlu ile Seni Dinliyorum” isimli televizyon programında; 1. bölüme ait videonun 06.13-06.23 aralığındaki kesitinde Gülseren Budayıcıoğlu’nun görüntüsünün altında yer alan şeritte “Dr. Gülseren Budayıcıoğlu-Psikiyatr” şeklinde bir tanıtıma yer verildiği, aynı bölüme ait videoda Gülseren Budayıcıoğlu’nun tavsiye olarak “… bir an önce eşinizi de alın, bir psikiyatriste gidin. Bir süre psikiyatristle devam etmelisiniz. Sonra o sizi belki bir psikoloğa da yönlendirebilir ve bu tedaviye çok önem verin…” ifadelerini kullandığı (30.34) ve programın devamında, yaklaşık bir dakika sonra (Psikiyatriste başvurma tavsiyesini kastederek) “…bunu bir an önce mutlaka yapın ve sonra da belki bizi ararsınız ha? Gittik, işte bugün şu alemdeyiz, bu kadar düzeldi filan diye belki tekrar konuşabiliriz sizinle” şeklinde ifadelere yer verildiği tespit edilmiştir.
Değerlendirme/Karar: Yapılan incelemeler sonucunda, söz konusu programda herhangi bir sağlık kuruluşunun adı, markası, logosuna yer verilmediği, “Gülseren Budayıcıoğlu” isimli şahsın iletişim bilgilerine yer verilmediği, psikiyatri merkezlerine yönelik talep yaratıcı ifadelere rastlanmadığı böylece inceleme konusu programın örtülü reklam unsuru taşımadığı değerlendirilmiş olup, Dolayısıyla inceleme konusu tanıtımların, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nin ilgili hükümleri ile 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 61 inci maddesine aykırı olmadığına karar verilmiştir.
KAYNAKÇA
*ARAT A., ŞİMŞEK S., Reklam Yoluyla Tüketicilerin Satın Alma Davranışının Etkilenmesi Örneği Olarak Örtülü Reklamlar ve Bunların Hukuki Denetimi, MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2025, Cilt: 14 Sayı:1
** ARAT A., ŞİMŞEK S., Reklam Yoluyla Tüketicilerin Satın Alma Davranışının Etkilenmesi Örneği Olarak Örtülü Reklamlar ve Bunların Hukuki Denetimi, MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2025, Cilt: 14 Sayı:1
Av. Nazlı Yaren KAZANCIOĞLU
Bu web sitesinde yer alan tüm makale, yazı ve içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki mütalaa veya danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve yargı kararları zamanla değişebileceğinden, somut olayınıza özgü hukuki değerlendirme için bir avukata danışmanız tavsiye edilir. Sitede yer alan bilgilerin kişisel veya ticari kararlarda doğrudan kullanılması sebebiyle doğabilecek doğrudan veya dolaylı zararlardan Kazancıoğlu Hukuk & Danışmanlık sorumlu tutulamaz.
Bu sitede yayımlanan yazılı içeriklerin tüm hakları saklıdır. İçerikler, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca koruma altında olup kaynak gösterilse dahi yazılı izin alınmaksızın kopyalanamaz, başka platformlarda yayımlanamaz veya çoğaltılamaz.
